"Podniebny Wartownik"
Samolot E-3 AWACS jest głównym ogniwem tworzącym NAPMO. Jest także używany przez USAF, RAF, lotnictwo Arabii Saudyjskiej oraz lotnictwo Francji. Jego historia rozpoczęła się w 1977 roku, kiedy E-3A rozpoczął służbę w USAF, a następnie w 1983 roku w NATO. Jego pierwotnym zadaniem było patrolowanie rejonów wschodniej Europy przed sowieckimi maszynami.
Prace nad nowym płatowcem mającym zapewnić kontrolowanie dużych przestrzeni powietrznych rozpoczęły się w 1960 roku. Samolot miał zastąpić ówczesną maszynę EC-121, a także wysłużony już system powiadamiania i naprowadzania NADGE. Podjęto prace nad nowym samolotem, który miał posiadać nowoczesny system radiolokacyjny oraz możliwość przekazywania danych do stanowisk naziemnych. Trzy czołowe konsorcja przystąpiły do prac, były nimi Lockheed, Douglas i Boeing. Douglas przedstawił wersję opartą na konstrukcji samolotu pasażerskiego DC-8 zaś Boeing oparł się na konstrukcji płatowca B707. Lockheed szybko odpadł z rywalizacji. Po zaciętej walce obu firm przetarg na produkcje dwóch przedseryjnych maszyn wygrał Boeing. W 1972 roku samolot EC-137D z silnikami Pratt & Whitney wyruszył w swój dziewiczy lot. Następnie odbyły się paromiesięczne testy radaru firmy Westinghouse zamontowanego nad kadłubem maszyny. Sprawdzano także spójność wszystkich systemów pokładowych. Po udanych testach Departament Obrony Narodowej Stanów Zjednaczonych zamówił pierwsze seryjne samoloty oznaczone jako E-3A Sentry. Zakończenie produkcji cywilnej wersji B707 zmusiło do skorzystania z rynku wtórnego i użycia samolotów cywilnych, latających wcześniej w liniach lotniczych. Łącznie wyprodukowano 68 maszyn.
E-3 powstał na bazie Boeinga 707-320B. Jego główną cechą, która odróżnia AWACS-a od zwykłego rejsowego Boeinga 707 jest wielki, obrotowy radar o masie 5200kg. Zbudowany jest z anteny radaru głównego, a także urządzenia identyfikującego przeciwnika tzw. IFF. Dzięki temu samolot może wykryć nisko lecące cele już z odległości 400km. Na wysokości od 8tyś do 10tyś m samolot może zapewnić pokrycie radarowe terenu o powierzchni 312 000km. Zaś trzy takie samoloty są w stanie kontrolować sytuację powietrzną nad całą Europą Środkową. We wnętrzu maszyny zlokalizowana jest wszelka elektronika czyniąca tą maszynę najdroższym samolotem świata. Wszelkie komputery zasilane są z ośmiu prądnic 75kW każda. Do obsługi wszystkich urządzeń na pokładzie potrzebnych jest 7 z ośmiu prądnic, a więc nawet przy awarii jednej z nich samolot może dalej kontynuować lot. E3-A jest także latającym stanowiskiem dowodzenia, które ma na calu bezprzewodowe przesyłanie danych do jednostek operacyjnych na morzu, lądzie i w powietrzu za pomocą zaawansowanego systemu o nazwie JTIDS.
Wkraczając do służby w NATO w 1982 roku głównym celem samolotu AWACS było patrolowanie wschodnich terenów Europy za względu na częste naruszenia przestrzeni powietrznej przez radzieckie samoloty. Po upadku ZSRR sytuacja ta tylko nie znacznie się zmieniła. Maszyny Rosyjskie wciąż naruszają terytorium państw NATO. Do największej liczby tego typu incydentów dochodzi nad Norwegią. Tylko w 2007 roku Boeingi E3-A z bazy w Orland wspomagały przechwycenie 40 samolotów Federacji Rosyjskiej na północy półwyspu Skandynawskiego. Łącznie w 2007 roku AWACS-y wykonały 164 loty bojowe. E-3 były używane wielokrotnie na Bałkanach, w Iraku, w Zatoce Perskiej oraz w wielu innych miejscach gdzie odbywały się intensywne działania wojenne. Samoloty te używane są także podczas ważnych uroczystości zabezpieczając przestrzeń powietrzną. Używane były także wielokrotnie nad polską przestrzenią powietrzną min. podczas wizyty prezydenta USA Georgia Busha w czerwcu 2007 roku czy też podczas obchodów 60. rocznicy wyzwolenia Oświęcimia w styczniu 2005 roku. Za każdym razem załogi samolotów E-3A przebywały w powietrzu od kilku do kilkudziesięciu godzin.
NAPMO jest to organizacja kierowania i zarządzania programem wczesnego ostrzegania i naprowadzania, która została utworzona w 1980 roku. NAPMO dzieli się na dwa komponenty samolotów wczesnego ostrzegania: skrzydło NATO w skład, którego wchodzi 17 sztuk samolotów typu E-3A Sentry oraz dwie eskadry samolotów Sił Powietrznych Wielkiej Brytanii posiadające 7 sztuk typy E-3D. Ponadto NAPMO posiada 40 naziemnych posterunków zintegrowanego systemu obrony powietrznej oraz węzły łączności i inne elementy niezbędne do funkcjonowania całości systemu.
W programie NATO AWACS bierze udział 16 z 26 członków Sojuszu Północnoatlantyckiego. Główna baza samolotów E-3A usytuowana jest na niemieckim lotnisku w Geilenkirchen. Ponadto NAPMO posiada poboczne bazy w Trapanii na Sycyli, Akiton w Grecji, Knova w Turcji, a także norweską bazę Orland. Polska stała się pełnoprawnym członkiem NAPMO pod koniec 2006 roku. Do tego czasu musieliśmy przejść 6-letni „staż”. Obecnie jesteśmy pełnoprawnymi właścicielami części z floty 17 samolotów E-3A oraz dwóch samolotów treningowych Boeing 707. Oprócz posiadania części z floty AWACS-ów jesteśmy uprawnieni do składania zamówienia na kontrolę polskiej przestrzeni powietrznej.
Oprócz NATO samoloty „latające radary” posiadają cztery inne państwa:
Stany Zjednaczone: USA dysponuje największą flotą samolotów samolotów-3. Aż 34 maszyny służą w trzech Skrzydłach Lotniczych (552 Skrzydło Dowodzenia w Oklahomie, 3 Skrzydło w Elmendorf na Alasce, 18 Skrzydło Kadena w Japoni). Wszystkie maszyny zostały zmodernizowane i dostały nowe nazwy E-3B, a także E-3C. Z pośród wszystkich maszyn jedna rozbiła się w 1995 roku.
Wielka Brytania: Od połowy lat 80-tyh ub. wieku RAF użytkuje 7 sztuk samolotów E-3D rozmieszczonych w trzech eskadrach lotniczych na terenie kraju. Samoloty te są wyposażone w silniki CFM-56, co odróżnia je od E-3A. Do tego posiadają nową instalację do pobierania paliwa w locie.
Francja: Ten kraj użytkuje 4 maszyny typu E-3F różniące się od pierwszej wersji nowszą elektroniką.
Arabia Saudyjska: Pierwsze arabskie AWACS-y pojawiły się w 1983 roku na skutek wojny iracko-irańskiej. Do dzisiaj w flocie służy 5 maszyn w wersji E3-D zmodernizowanych na początku XXI wieku. Obecnie służą w 18 Dywizjonie Królewskich Saudyjskich Sił Powietrznych.
Data: 2009-12-24
